Jak rozpoznać nadwrażliwość sensoryczną u dziecka?

Jak rozpoznać nadwrażliwość sensoryczną u dziecka? Przewodnik dla rodziców

Czy Twoje dziecko reaguje na świat z niezwykłą intensywnością? Czy metka w ubraniu wywołuje u niego panikę, a głośny odkurzacz sprawia, że zasłania uszy i wpada w złość? A może unika placów zabaw, bo huśtawki i karuzele to dla niego koszmar? Jeśli takie sytuacje brzmią znajomo, być może masz do czynienia z nadwrażliwością sensoryczną, czyli nadreaktywnością na bodźce zmysłowe. To zjawisko, choć często niezrozumiałe dla otoczenia, może znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie i rozwój malucha. Wczesne rozpoznanie i zrozumienie nadwrażliwości sensorycznej jest kluczowe, by móc odpowiednio wspierać dziecko i pomóc mu komfortowo poruszać się w otaczającym świecie.

Czym jest nadwrażliwość sensoryczna?

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego (SPD – Sensory Processing Disorder), w tym nadwrażliwość sensoryczna, to trudności w prawidłowym odbieraniu, przetwarzaniu i reagowaniu na bodźce zmysłowe przez układ nerwowy. Mózg dziecka z nadwrażliwością sensoryczną reaguje na bodźce w sposób nadmierny i nadaktywny, nawet te o niewielkiej sile, które dla większości ludzi są neutralne lub niezauważalne. Może to dotyczyć zarówno pięciu tradycyjnych zmysłów (wzrok, słuch, smak, węch, dotyk), jak i dwóch mniej znanych: propriocepcji (czucie ciała w przestrzeni) i układu przedsionkowego (zmysł równowagi i ruchu).

Nadwrażliwość sensoryczna to jeden z typów zaburzeń modulacji sensorycznej, gdzie mózg nieprawidłowo reguluje odbierane impulsy, wzmacniając jedne, a hamując inne, co prowadzi do dezorganizacji zachowania. Dzieci z nadreaktywnością na bodźce sensoryczne reagują intensywniej, szybciej i dłużej utrzymują się u nich skutki tych reakcji, niż u dzieci z prawidłową reaktywnością.

Powszechne objawy i sygnały ostrzegawcze nadwrażliwości sensorycznej

Objawy nadwrażliwości sensorycznej mogą pojawić się już w okresie niemowlęcym i manifestować się jako płaczliwość, niepokój, problemy ze snem, jedzeniem czy niechęć do przytulania. Poniżej przedstawiamy sygnały, na które warto zwrócić uwagę, podzielone według zmysłów:

1. Nadwrażliwość dotykowa (obronność dotykowa)

• Unikanie dotyku i bliskości: Dziecko może nie lubić przytulania (chyba że samo je inicjuje), głaskania czy niespodziewanego dotyku. Może reagować lękiem nawet na delikatny dotyk.
• Problemy z ubraniem: Częsta niechęć do noszenia niektórych rodzajów tkanin (zwłaszcza szorstkich), ubrań krępujących ruchy, metek, szwów, guzików, zamków, kołnierzyków czy golfów. Poranne ubieranie może być długą i trudną przeprawą.
• Trudności z higieną: Niechęć do mycia włosów, zębów, obcinania paznokci, smarowania kremem. Kąpiel może być źródłem płaczu i rozdrażnienia.
• Awersja do brudzenia się: Dziecko unika dotykania farb, ciasta, masy solnej, kleju, piasku.
• Wybiorczość pokarmowa: Silne reakcje na określone tekstury lub smaki jedzenia, preferowanie gładkich musów, niechęć do zup z kawałkami warzyw.

2. Nadwrażliwość słuchowa (hiperakuzja)

• Nadmierne reakcje na dźwięki: Dziecko osłania uszy, zatyka je palcami lub unika głośnych miejsc i hałasu, np. wiertarki, odkurzacza, miksera, szczekania psa, głośnej muzyki, gwaru w sklepie czy restauracji.
• „Super słuch”: Może słyszeć dźwięki, których inni jeszcze nie słyszą.
• Pobudzenie i zmęczenie: Wyraźne pobudzenie w hałaśliwych miejscach, zmęczenie po pobycie w przedszkolu lub szkole, trudności z koncentracją w głośnym otoczeniu.
• Reakcje obronne: Płacz, krzyk, napady złości lub próby zagłuszania nieprzyjemnych dźwięków własnym krzykiem.
• Potrzeba ciszy lub konkretnych dźwięków do zaśnięcia: Dziecko potrzebuje zupełnej ciszy, by zasnąć, lub wręcz przeciwnie – bardzo głośnych dźwięków (np. suszarki, odkurzacza).

3. Nadwrażliwość wzrokowa

• Unikanie światła i jasnych miejsc: Dziecko mruży, pociera lub zasłania oczy, unika słonecznego, jasnego światła, błysków. Może preferować noszenie czapki z daszkiem lub okularów przeciwsłonecznych.
• Wrażliwość na intensywne kolory i wzory: Może być przytłoczone intensywnością kolorów, migoczącymi światłami lub wzorzystymi tapetami.
• Trudności z koncentracją wzrokową: Kłopoty z czytaniem tekstu na błyszczącym papierze, trudności z wypełnianiem kart pracy z ozdobnikami, gubienie się w tekście, unikanie kontaktu wzrokowego.
• Niepokój związany z ruchem: Lęk przed ruszającymi się przedmiotami, trudności z określeniem dystansu.

4. Nadwrażliwość węchowa i smakowa

• Silne reakcje na zapachy: Dziecko może unikać miejsc z intensywnymi zapachami.
• Wybiorczość pokarmowa: Wrażliwość na daną konsystencję pokarmu, problemy z gryzieniem, częste krztuszenie się, długie przetrzymywanie jedzenia w buzi.

5. Nadwrażliwość związana z ruchem i równowagą (układ przedsionkowy i proprioceptywny)

• Lęk przed ruchem: Dziecko unika zabaw na placach zabaw, zwłaszcza huśtawek, karuzel, podrzucania, fikołków, zjeżdżalni. Może odczuwać lęk przed upadkiem, wysokością, oderwaniem nóg od podłoża.
• Niezdarność: Może wydawać się niezdarne, często potykać się o przedmioty, mieć problemy z koordynacją ruchową.
• Unikanie zmian pozycji: Gwałtowna reakcja na zmianę pozycji podczas noszenia na rękach.

Kiedy szukać pomocy?

Jeśli zauważasz u swojego dziecka wiele z wymienionych objawów, a jego reakcje na bodźce sensoryczne utrudniają codzienne funkcjonowanie, naukę, kontakty społeczne i rozwój, warto skonsultować się ze specjalistą. Wczesne rozpoznanie zaburzeń integracji sensorycznej jest niezwykle ważne i może zapobiec wielu problemom w dalszym życiu dziecka.

Pierwszym krokiem może być wizyta u pediatry, który w razie potrzeby skieruje Was do odpowiednich specjalistów. Diagnostyką i terapią nadwrażliwości sensorycznej zajmują się psychologowie dziecięcy, pedagodzy, a przede wszystkim terapeuci integracji sensorycznej (SI). Pełną diagnozę SI zazwyczaj wykonuje się u dzieci powyżej 4 roku życia, jednak już u niemowląt można ustalić profil sensoryczny i wdrożyć wczesne wsparcie.

Twoja droga do wspierania małego odkrywcy

Zrozumienie nadwrażliwości sensorycznej u dziecka to pierwszy i najważniejszy krok do zapewnienia mu odpowiedniego wsparcia. Nie jest to choroba, którą trzeba „wyleczyć”, ale sposób, w jaki mózg przetwarza informacje, wymagający adaptacji i odpowiednich strategii. Terapia integracji sensorycznej, prowadzona przez wykwalifikowanego terapeutę, polega na dostarczaniu dziecku kontrolowanej dawki doznań sensorycznych w odpowiednio dostosowany sposób. Odbywa się to poprzez zabawy, które mają za zadanie wzmocnić procesy nerwowe i poprawić reakcje na bodźce.

Pamiętaj, że każde dziecko jest inne, a jego reakcje sensoryczne mogą być zmienne w zależności od kontekstu. Kluczem jest cierpliwość, obserwacja i współpraca ze specjalistami, którzy pomogą dostosować środowisko i aktywności do indywidualnych potrzeb Twojej pociechy. Dzięki temu, mały odkrywca będzie mógł lepiej radzić sobie z wyzwaniami codzienności i w pełni rozwijać swój potencjał. Wczesna interwencja i spersonalizowana terapia mogą znacząco poprawić jakość życia dziecka i jego rodziny.

FAQ – najczęściej zadawane pytania